Wat zijn de mogelijke posttraumatische symptomen na een gijzeling zoals die van Olivier Vandecasteele? Interview met Dr Caroline Depuydt.
BRUSSEL 02/06 - Olivier Vandecasteele is vrijgelaten, wat voor iedereen een opluchting is, maar voor de gegijzelde en zijn familie en vrienden erkennen ze dat deze 15 maanden erg lang zijn geweest. Hoe zal hij herstellen van zijn trauma en welke posttraumatische symptomen zou Olivier Vandecasteele kunnen ontwikkelen? We vroegen Dr. Caroline Depuydt, psychiater en hoofd van de kliniek van Fond' Roy in Ukkel, naar haar mening.
Volgens Nathalie Vandecasteele, die sprak op RTBF's Jeudi en Prime, "zit hij momenteel nog in de euforische fase van zijn vrijlating, maar bestaat het risico dat nachtmerries of andere meer negatieve gevoelens naar boven komen", legt ze uit.
Caroline Depuydt over de mogelijkheid van posttraumatische stress:
"In het geval van een posttraumatische stressstoornis proberen de hersenen deze posttraumatische spanningen te verwerken, maar soms lukt dat niet, ze zijn overweldigd. De capaciteit voor veerkracht en vertering wordt overschreden. We bevinden ons op een kritiek moment wanneer de stress bijzonder groot en langdurig is", legt ze uit.
"In het geval van Olivier Vandecasteele, die ik helemaal niet ken, en ik ken zijn precieze situatie ook niet, is wat we kunnen zeggen dat hij een vrij assertieve en assertieve persoonlijkheid lijkt te hebben, en dat is een beschermende factor wat persoonlijkheid betreft. Het feit dat hij een hulpverlener was, betekende waarschijnlijk ook dat hij voorbereid was op de situatie waarmee hij werd geconfronteerd. Hij heeft zeker training gehad in posttraumatische stresspreventie", zegt de psychiater.
"Maar aan de andere kant, wat hij heeft meegemaakt, de lengte van de detentie, de isolatie waarin hij leefde, alleen met zijn gedachten, zijn herkauwingen, is iets heel zwaars om te dragen. Zintuiglijke isolatie ook, met constant licht dat zijn slaap verstoort, mishandeling op het gebied van voedsel en andere dingen, slapen op de grond, etc. Dit alles betekent dat er niet wordt voldaan aan basisbehoeften en kan het trauma en het risico op een posttraumatische stressstoornis vergroten. Met een posttraumatische stressstoornis bedoelen we dat het trauma kan terugkomen in de vorm van flashbacks of nachtmerries, dat het indringend en ongecontroleerd is, en dat het de stemming kan beïnvloeden, depressie of dissociatief geheugenverlies kan veroorzaken omdat het duidelijk moeilijk is om te slapen of te herstellen, en dat het kan leiden tot concentratieproblemen".
Preventie en ondersteuning
In het RTBF-programma Jeudi en Prime legde de zus van Olivier Vandecasteele uit dat haar broer "het advies van het medische team wil opvolgen om zijn leven zo snel mogelijk weer op te bouwen, maar wel op de juiste manier, zodat hij zo snel mogelijk weer normaal kan leven. Hij wil niet bestempeld worden als een ex-gijzelaar", vervolgt ze.
"Na een gebeurtenis als deze is er acute stress", legt Caroline Depuydt uit. "Wat hij heeft meegemaakt is extreem traumatisch, en in staat zijn om aandacht te geven en therapeutische en curatieve actie te ondernemen met psychotherapeutische behandelingen is essentieel."
De EMDR-techniek
Maar er zijn ook andere therapieën mogelijk. De therapeutische techniek EMDR (Eye Movement Desensitization and Reprocessing) is een goede manier om posttraumatische stresssyndromen aan te pakken. "EMDR is een techniek waarbij je niet praat, maar oogbewegingen maakt. We vragen de persoon wat ingewikkeld voor hem was en we bewegen een potlood of een vinger voor zijn ogen, waarmee we nabootsen wat er gebeurt tijdens de REM-slaap (rapid eye movement)", legt de psychiater uit. "Een van de hypotheses is dat de REM-slaap ons in staat stelt om alle emoties van de dag te verwerken en dat deze bewegingen een manier zijn om emoties te verwerken. EMDR zou een soort methode zijn om deze emotionele spijsvertering te activeren wanneer de REM-slaap niet meer voldoende is, gezien het feit dat er herinneringen en nachtmerries zijn", vervolgt ze.
Volgens de literatuur duurt acute stress ongeveer een maand, of op zijn minst twee of drie maanden. Posttraumatische stress kan tot 6 maanden na de gebeurtenis optreden.
"In zijn situatie lijkt acute stress van twee of drie maanden me vrij normaal. Maar hij kan ook geen stress hebben en tegen zichzelf zeggen dat het wel goed komt, ik ga herstellen, ik ga eten, en zich dan na zes maanden realiseren dat er flashbacks en nachtmerries zijn, en dat zou het begin van posttraumatische stress kunnen zijn," legt Caroline Depuydt uit.
De rituelen die Olivier Vandecasteele tijdens zijn gevangenschap aanhield - het noteren van de voorbijgaande dagen, het volgen van een bepaald ritme - stelden hem zeker in staat om een zekere controle over de situatie te behouden."
"Wat ingewikkeld is aan dag en nacht licht hebben en helemaal geen ritme, is dat het hallucinaties en psychotische symptomen kan veroorzaken en dat je helemaal los kunt raken," legt Caroline Depuydt uit. "Deze rituelen geven ons een gevoel van controle en beheersing, waar we maar kunnen. Ik maak aantekeningen, ik zorg voor mijn lichaam, ik ben klaar, ik eet wat ik kan, het houdt me actief en in controle. Het is een beschermende factor. Dat betekent niet dat hij geen posttraumatische stress zal ontwikkelen, maar hij moet toch voorzichtig zijn, want hij kan die illusie van controle hebben en uiteindelijk betrapt worden, want laten we niet vergeten dat wat hij heeft meegemaakt heel ingewikkeld is.
Caroline Depuydt was een van de gasten in het programma C'est pas tous les jours dimanche op RTL TVI afgelopen zondag, en ze werd vergezeld door twee voormalige gijzelaars. De eerste, journalist Pierre Piccinin da Prata, werd 5 maanden gegijzeld in Syrië. "De heer Piccini zei dat hij wist waaraan hij zich blootstelde en dat hij niet leed aan een posttraumatische stressstoornis", zei Caroline Depuydt verbaasd. "Aan de andere kant zat Amid Babaei, een doctoraatsstudent in België van Iraanse origine, 6 jaar gevangen in Iran en toch had hij na enkele jaren nog steeds nachtmerries. De reacties zijn dus individueel en onvoorspelbaar", merkt de psychiater op.
"Het is waar dat de manier waarop je bent voorbereid en je eigen persoonlijkheid ervoor zorgen dat je anders zult reageren. Zeker is dat het traumatisch is en dat je steun moet kunnen krijgen, zeker van je familie en vrienden, maar ook van professionals", zegt Caroline Depuydt.
plaatsvervangend syndroom
"Familie en vrienden moeten ook gesteund worden, want wat zij hebben meegemaakt is erg vermoeiend, en er is ook wat bekend staat als plaatsvervangende stress, of posttraumatisch stresssyndroom bij volmacht", legt ze uit. "Het is ook belangrijk om te beseffen dat de familie niet gespaard blijft. Ze hebben de hele wachttijd al doorstaan en dan gaan ze luisteren naar wat hij te zeggen heeft. Ze moeten zelf ook gesteund en verzorgd worden, en vooral niet vergeten worden", benadrukt ze.
Een mogelijke kloof met de familie
"Er is wat het survivorsyndroom of Lazarus-syndroom wordt genoemd", legt de psychiater uit. "Als je iets overleeft waaraan je dood had kunnen gaan. Het komt ook voor bij mensen die een ernstige ziekte hebben doorgemaakt en het overleven. Olivier Vandecasteele was in zo'n situatie dat hij daar had kunnen blijven en hij ervoer ook dit onbekende van zich afvragen wat er zou gaan gebeuren: Zal ik vrijkomen? Zal ik overleven? Zullen de mensen me steunen? Er was zeker veel verkeerde informatie," merkt de psychiater op.
Wanneer je iets overleeft dat je had kunnen doden, wat gebeurt er dan?", vervolgt ze, "voel je tegelijkertijd vreugde, euforie en opluchting, net als je familie. Tegelijkertijd kan er vrij snel een gevoel van ontkoppeling optreden. Er zal een hele complexiteit aan emoties zijn, vreugde maar ook schuldgevoel omdat je jezelf dit allemaal hebt aangedaan, wetende dat je de mensen om je heen ingewikkelde dingen hebt aangedaan. Zelfs als je weet dat je geen schuld hebt, kun je je nog steeds schuldig, boos, onbegrijpelijk of zelfs eenzaam voelen. De kloof wordt groter in de loop van de tijd omdat het wederopbouwproces helemaal niet lineair is. Er zijn tijden dat het beter met je gaat, tijden dat het minder goed met je gaat, heen en weer, achteruitgang - het is een vrij lang proces. Maar op een gegeven moment keert iedereen terug naar een normale periode omdat dat nodig is, maar het proces van de persoon volgt niet dezelfde timing. Het kan langer duren en dan kan het gevoel ontstaan dat je uit de pas loopt met de familie".
"Het kan moeilijk zijn om ermee te leven, omdat je tegen jezelf kunt zeggen: ik heb mijn familie al veel laten doorstaan, ik ga hier niet komen met mijn schuldgevoel, en tegelijkertijd is het op dit soort momenten belangrijk om er niet alleen voor te staan en om in de gaten gehouden te worden door een professional die neutraal is en die deze reconstructie kan ondersteunen", vindt ze.
"We hebben het over een wederopbouw van minstens een jaar, niet alleen lichamelijk maar ook wat betreft de psychologische nawerkingen: jezelf heropbouwen, opnieuw beginnen te vertrouwen, enz.
Voor en na
"We kunnen ons afvragen of hij terug zal willen gaan", vraagt de psychiater, "want als je een humanitair bent, ben je altijd potentieel op gevaarlijke plaatsen. Het is begrijpelijk als ze zichzelf anders willen investeren en hun prioriteiten willen herzien", voegt ze eraan toe.
"Soms stel je je in het eerste jaar veel dingen voor en dan begin je aan jezelf te twijfelen, of je denkt misschien dat je in ontkenning zit. Het belangrijkste is dat je jezelf de vrijheid geeft om jezelf opnieuw uit te vinden", vervolgt ze.
Professionele ondersteuning is belangrijk. "Ik denk dat het als preventieve maatregel goed is om iemand te hebben die je kunt vertrouwen en op wie je een beroep kunt doen als dat achteraf nodig is. Soms worden er behandelingen ingezet, maar er bestaat geen genezing voor posttraumatische stressstoornis. Het zullen eerder symptomatische behandelingen zijn om te helpen met slapen of depressie," legt de psychiater uit.
"Het is ook belangrijk om sociale banden te onderhouden, omringd te zijn door mensen, familiebanden te hebben, op een goede manier plezier te hebben, manieren te vinden om opnieuw contact te maken met vreugde, muziek, dans en lichaamspsychologische benaderingen in het algemeen," legt ze uit. "Omdat stress zich ophoopt in het lichaam en we in een maatschappij leven die geen ruimte laat voor het lichaam en zijn vermogen om al die stress los te laten. Meditatie, yoga en dans zijn heel goede manieren om de stress in het lichaam los te laten," besluit ze.
