In de praktijk / Oncologie – Gastro-intestinale toxiciteit van antikankerbehandelingen
Te onthouden: Gastro-intestinale toxiciteit door chemotherapie en immuuntherapie komt frequent voor, kan potentieel ernstig verlopen en treft — afhankelijk van de dosis — tot 100 % van de patiënten. Klinische uitingen omvatten misselijkheid, braken, diarree, obstipatie, immuungemedieerde colitis, abdominale pijn, mucositis, enz. Deze symptomen verminderen de kwaliteit van leven, kunnen op lange termijn persisteren en zijn in ernstige gevallen levensbedreigend. De aanpak berust op een gestandaardiseerde evaluatie, het volgen van aanbevelingen van wetenschappelijke verenigingen en het aanpassen van de behandeling in functie van de oncologische prognose.
Chemotherapie-geïnduceerde gastro-intestinale toxiciteit (CGIT)
Het gaat om een frequente en potentieel ernstige complicatie van antikankerbehandeling. Frequentie en ernst variëren naargelang het type molecuul, de dosis, het toedieningsschema en patiëntgebonden kenmerken (leeftijd, nutritionele status, comorbiditeiten).
Er wordt geschat dat 40 % van de patiënten die chemotherapie in standaarddosering krijgen, gastro-intestinale toxiciteit ontwikkelen; dit aandeel loopt op naar 60 tot 100 % bij hoge dosissen.
Deze toxiciteit wordt verklaard door het feit dat het gastro-intestinale epitheel rijk is aan sneldelende cellen en daardoor een belangrijk target is voor chemotherapeutica.
De klinische symptomen uiten zich doorgaans als misselijkheid, obstipatie, braken, diarree, abdominale pijn, gewichtsverlies en ulceraties van de slijmvliezen (mucositis).
In ernstige vormen kunnen deze complicaties leiden tot dehydratatie, elektrolytstoornissen en ondervoeding, met een aanzienlijke impact op de kwaliteit van leven en zelfs een levensbedreigend risico.
Symptomen zoals chemotherapie-geïnduceerde misselijkheid, een opgeblazen gevoel, braken, obstipatie of diarree kunnen tot 10 jaar na het beëindigen van de behandeling persisteren.
Zorgt immuuntherapie voor gastro-intestinale toxiciteit?
Behandelingen met immuuntherapie kunnen immuungemedieerde bijwerkingen veroorzaken: door het immuunsysteem te stimuleren om de antitumorale respons te versterken, kunnen auto-immuunsymptomen of inflammatoire aandoeningen ontstaan die eender welk orgaan kunnen aantasten. Er bestaat immuungemedieerde gastro-intestinale toxiciteit die tot de frequente bijwerkingen van immuuntherapie behoort en, na cutane toxiciteit (44 tot 68 %), tot de meest voorkomende (35 tot 50 %) gerekend wordt.
De belangrijkste manifestaties zijn diarree en colitis, die vaak gelijktijdig optreden.
Immuungemedieerde colitis is een frequente immuungerelateerde bijwerking, die vaak ernstig verloopt. Het kenmerkende symptoom is diarree, eventueel met slijm of bloed in de stoelgang. Patiënten kunnen ook abdominale pijn, koorts, braken en misselijkheid vertonen.
Welke elementen zijn belangrijk voor de aanpak?
De aanpak van deze complicaties volgt een klassieke klinische en therapeutische benadering, met enkele specificiteiten, waaronder:
- de ernstbeoordeling volgens gevalideerde, gestandaardiseerde schalen zoals de CTCAE (Common Terminology Criteria for Adverse Events);
- het toepassen van nationale en internationale aanbevelingen van wetenschappelijke verenigingen voor preventie en behandeling van deze complicaties — Association francophone des Soins oncologiques de support (AFSOS), European Society for Medical Oncology (ESMO), American Society of Clinical Oncology (ASCO) en Multinational Association of Supportive Care in Cancer (MASCC);
- het rekening houden met de prognose van de patiënt vóór de keuze van een therapeutische optie — wordt de antikankertherapie voorgeschreven in neoadjuvante of adjuvante setting, met curatieve intentie of bij vergevorderde metastatische ziekte?
Klinici worden geregeld genoodzaakt het chemotherapieprotocol te onderbreken of te wijzigen, en soms zelfs voortijdig te staken, wat leidt tot minder gunstige beoogde uitkomsten, meer hospitalisaties en een verminderde kwaliteit van leven voor de patiënten.
