BOF 2025 - Ziekte van Alzheimer: het zostervaccin trekt de aandacht van experts

Tot nog toe bestaat er enkel een symptomatische behandeling voor de ziekte van Alzheimer, die dan nog weinig effectief is, maar er lopen wel heel wat studies ter zake. Recentelijk heeft het Europese geneesmiddelenbureau (EMA) de eerste twee geneesmiddelen goedgekeurd die inwerken op het ziekteverloop, in casu monoklonale antistoffen die amyloïdeplaques uit de hersenen verwijderen.

"Die geneesmiddelen hebben slechts bij bepaalde patiënten een licht gunstig effect. De toediening en de bewaking zijn erg complex. Ze veroorzaken belangrijke bijwerkingen zoals ARIA (amyloïdegerelateerde afwijkingen bij beeldvormingsonderzoek) en waarschijnlijk zal maar een beperkt aantal patiënten die geneesmiddelen kunnen krijgen", stellen Anne Corbett et coll. van het College of Medicine and Health aan de Universiteit van Exeter (Verenigd Koninkrijk) vast.

De prevalentie van de ziekte van Alzheimer stijgt gestaag. Momenteel hebben meer dan 40 miljoen mensen wereldwijd de ziekte van Alzheimer, maar tegen 2050 zou dat cijfer kunnen oplopen tot meer dan 100 miljoen. Daarom moeten we ook andere mogelijke sporen exploreren. We kunnen daarbij denken aan geneesmiddelen die in andere indicaties worden gebruikt en waarvan het veiligheidsprofiel al bekend is. Om na te gaan welke geneesmiddelen zich daarvoor zouden kunnen lenen, hebben 21 internationale experts de literatuur doorgenomen en een consensus opgesteld volgens de Delphi-methode (1).

Dat is de derde oefening van dat genre na de vorige van 2012 en 2020 (2) (3). Er zijn al klinische studies uitgevoerd met meerdere van de geneesmiddelen die bij de eerste twee consensusverklaringen zijn geselecteerd, en meer bepaald het antidiabeticum liraglutide (momenteel loopt een fase 3-studie met liraglutide). In de nieuwe consensus hebben de experts 81 geneesmiddelen tegen het licht gehouden, waarvan ze er drie hebben geselecteerd, waaronder prioritair het varicella-zostervaccin (VZV), dat in België wordt aanbevolen bij 65-plussers en immunogedeprimeerde patiënten. 

In meerdere observatieonderzoeken is een daling van het risico op leeftijdsgebonden dementie waaronder de ziekte van Alzheimer vastgesteld bij de mensen die waren gevaccineerd tegen gordelroos. Dat fenomeen is al vastgesteld met het levende, afgezwakte vaccin (dat uit de handel is gehaald), maar zou nog sterker kunnen zijn met het recombinante vaccin, dat sinds 2020 in België te verkrijgen is. Volgens die studies zou de incidentie van dementie 15-20% lager zijn bij de gevaccineerden dan bij de niet-gevaccineerden (4) (5) (6).

Waarom dat zo is, weten we nog niet, maar mogelijk heeft dat te maken met het VZV zelf (dat misschien meespeelt bij de pathogenese van leeftijdsgebonden dementie). Het vaccin heeft net tot doel een heractivering van het virus te voorkomen. Het vaccin zou voorts een collateraal effect kunnen hebben. Het zou meer bepaald een heractivering van het herpes-simplexvirus, dat ook in verband wordt gebracht met de ziekte van Alzheimer, kunnen voorkomen. Of misschien spelen aspecifieke immunologische effecten mee? Volgens de vorsers zou vaccinatie tegen gordelroos "een zeer grote impact kunnen hebben. Mochten die gegevens worden bevestigd, zou vaccinatie aanzienlijke gunstige preventieve effecten kunnen hebben op bevolkingsniveau."

De andere kandidaat-geneesmiddelen zouden veeleer een therapeutische waarde hebben. In een aantal studies zijn mogelijk gunstige resultaten met sildenafil en riluzol behaald bij patiënten met de ziekte van Parkinson. Sildenafil wordt gebruikt bij erectiestoornissen en pulmonale hypertensie en riluzol bij amyotrofe laterale sclerose. Volgens een recente studie zou lithium in lage dosering (wordt voorgeschreven bij een bipolaire stoornis), dat echter niet door het panel is geselecteerd, therapeutisch erg interessant kunnen zijn (7).

Bronnen:

1. Drug repurposing for Alzheimer's disease: a Delphi consensus and stakeholder consultation, Corbett et al., Alzheimers Res Ther. 2025 Nov 18;17(1):237. doi: 10.1186/s13195-025-01895-4
2. Drug repositioning for Alzheimer's disease, Corbett et al., Nat Rev Drug Discov. 2012 Nov;11(11):833-46. doi: 10.1038/nrd3869
3. Drug repositioning and repurposing for Alzheimer disease, Ballard et al.,
   Nat Rev Neurol. 2020 Dec;16(12):661-673. doi: 10.1038/s41582-020-0397-4
4. Herpes zoster vaccination and dementia occurrence, Pomirchy et al., JAMA. 2025 Jun 17;333(23):2083-2092. doi: 10.1001/jama.2025.5013
5. A natural experiment on the effect of herpes zoster vaccination on dementia, Eyting et al., Nature. 2025 May;641(8062):438-446. doi: 10.1038/s41586-025-08800-x
6. The recombinant shingles vaccine is associated with lower risk of dementia, Taquet et al., Nat Med. 2024 Oct;30(10):2777-2781. doi: 10.1038/s41591-024-03201-5
7. Lithium deficiency and the onset of Alzheimer's disease, Aron et al., Nature. 2025 Sep;645(8081):712-721. doi: 10.1038/s41586-025-09335-x

Drug repurposing for Alzheimer's disease: a Delphi consensus and stakeholder consultation
Drug repositioning for Alzheimer's disease
Drug repositioning and repurposing for Alzheimer disease
Herpes Zoster Vaccination and Dementia Occurrence
A natural experiment on the effect of herpes zoster vaccination on dementia
The recombinant shingles vaccine is associated with lower risk of dementia
Lithium deficiency and the onset of Alzheimer's disease