Wetenschappelijke controverse over de aspecifieke effecten van sommige vaccins
Hebben levende, afgezwakte vaccins zoals het bcg-vaccin en het mazelenvaccin echt aspecifieke effecten bij de preventie van andere ziektes? In Vaccine is een Deense studie gepubliceerd, die meerdere studies ad hoc ter discussie stelt.
Sinds de eerste toediening van het bcg-vaccin in 1921 ter preventie van tuberculose blijkt dat ook een preventief effect te hebben op andere ademhalingsziekten (1). In gebieden met een hoge kindersterfte correleert toediening van het bcg-vaccin met een 30-50% lagere sterfte ongeacht de doodsoorzaak bij kinderen van vijf jaar. Het mazelenvaccin zou in die leeftijdsgroep een bescherming bieden van 26-49%. Ook het perorale poliovaccin, dat veel wordt gebruikt in de zuiderse landen, zou collaterale effecten hebben.
Wat hebben die drie vaccins gemeen? Het zijn alle levende, afgezwakte vaccins. Om redenen die waarschijnlijk te maken hebben met de aangeboren immuniteit (de eerste immunologische verdediging, voor de adaptieve immuniteit door antistoffen), zou zo'n vaccin ook kunnen beschermen tegen andere ziektes dan de ziekte waar het vaccin tegen gericht is. Vandaar de omschrijving ‘aspecifieke effecten'.
De Denen Christine Stabell Benn en Peter Aaby, respectievelijk directrice en oprichter van het Bandim Health Project, coauteurs van 35% van de studies die daarover zijn gepubliceerd, zijn kampioenen in dat soort onderzoek. Christine Stabell Benn heeft recentelijk in het tijdschrift Vaccine opgeroepen de vaccinatiepolitiek in het licht van die resultaten, te herzien, daarbij ook rekening houdende met de aspecifieke effecten (2).
Die onderzoeken worden echter sterk aangevochten. In een recente publicatie eveneens in Vaccine zetten Henrik Støvring et coll. van de afdeling biogeneeskunde van de Universiteit van Aarhus (Denemarken) de kwaliteit van de statistische analyses ter discussie en spreken ze van mogelijk foutpositieve uitkomsten (3). "We hebben die studies opnieuw tegen het licht gehouden. We denken dat de vorsers stelselmatig de resultaten die hun theorie bijtreden, hebben geselecteerd en benadrukt en de resultaten die hun theorie niet bevestigen, weggewuifd. Als je alle onderzoeken doorneemt, zijn er bijna geen echte positieve uitkomsten meer."
Dat is een harde klap voor het Bandim Health Project, dat in maart een artikel heeft gepubliceerd als reactie op zijn critici (zie PDF in bijlage). Volgens Henrik Støvring et coll. is het niet hun bedoeling te twijfelen aan de echtheid van de aspecifieke effecten van bepaalde vaccins die andere teams dan dat van het Bandim Health Project hebben vastgesteld. Die effecten zouden volgens hen echter correct moeten worden omschreven als "explorerende gegevens in afwachting van bevestiging".
Maar ook andere groepen hebben recentelijk aspecifieke effecten waargenomen na toediening van levende, afgezwakte vaccins. In een studie uitgevoerd in India bij pasgeborenen die werden ingeënt met het bcg-vaccin, is een sterke daling van de kindersterfte gemeten: per 21 gevaccineerde kinderen kon één overlijden worden vermeden. Die studie is in september gepubliceerd (4).
Sommige vaccins zouden ook interessant kunnen zijn bij andere ziektes. Het bcg-vaccin, dat routinegewijs wordt gebruikt bij de behandeling van blaaskanker, zou ook doeltreffend kunnen zijn bij melanoom en hepatocellulair carcinoom (5).
Volgens andere studies zou toediening van het bcg-vaccin bij de behandeling van blaaskanker kunnen beschermen tegen alzheimer en andere vormen van leeftijdsgebonden dementie (6). Het bcg-vaccin zou ook het optreden van type 1-diabetes kunnen voorkomen en zou de glykemiecontrole verbeteren bij patiënten met type 1-diabetes, een auto-immuunziekte (7) (8). Volgens een studie uitgevoerd in Rijssel zou een experimenteel intranasaal vaccin tegen kinkhoest kunnen beschermen tegen astma en chronische obstructieve longziekte (COPD).
Bronnen:
- Association of BCG, DTP, and measles containing vaccines with childhood mortality: systematic review, Higgins et al., BMJ. 2016 Oct 13:355:i5170. doi: 10.1136/bmj.i5170
- Non-specific effects of vaccines: the status and the future, Stabell Benn, Vaccine. 2025 Apr 2:51:126884. doi: 10.1016/j.vaccine.2025.126884
- What is actually the emerging evidence about non-specific vaccine effects in randomized trials from the Bandim Health Project?, Støvring et al., Vaccine. 2025 Dec 5:68:127937. doi: 10.1016/j.vaccine.2025.127937
- Effect of BCG Danish and oral polio vaccine on neonatal mortality in newborn babies weighing less than 2000 g in India: multicentre open label randomised controlled trial (BLOW2), Adhisivam et al., BMJ. 2025 Sep 22:390:e084745. doi: 10.1136/bmj-2025-084745
- BCG as an innovative option for HCC treatment: repurposing and mechanistic insights, Vaziri et al., Adv Sci (Weinh). 2024 Apr;11(14):e2308242. doi: 10.1002/advs.202308242
- Association of BCG vaccine treatment with death and dementia in patients with non-muscle-invasive bladder cancer, Weinberg et al., JAMA Netw Open. 2023 May 1;6(5):e2314336. doi: 10.1001/jamanetworkopen.2023.14336
- Bacille Calmette Guerin (BCG) and prevention of types 1 and 2 diabetes: Results of two observational studies, Dias et al., PLoS One. 2023 Jan 20;18(1):e0276423. doi: 10.1371/journal.pone.0276423
- Long-term reduction in hyperglycemia in advanced type 1 diabetes: the value of induced aerobic glycolysis with BCG vaccinations, Kühtreiber et al., NPJ Vaccines. 2018 Jun 21:3:23. doi: 10.1038/s41541-018-0062-8
Non-specific effects of vaccines: The status and the future
What is actually the emerging evidence about non-specific vaccine effects in randomized trials from the Bandim Health Project?
Effect of BCG Danish and oral polio vaccine on neonatal mortality in newborn babies weighing less than 2000 g in India: multicentre open label randomised controlled trial (BLOW2)
BCG as an Innovative Option for HCC Treatment: Repurposing and Mechanistic Insights
Association of BCG Vaccine Treatment With Death and Dementia in Patients With Non-Muscle-Invasive Bladder Cancer
Bacille Calmette Guerin (BCG) and prevention of types 1 and 2 diabetes: Results of two observational studies
Long-term reduction in hyperglycemia in advanced type 1 diabetes: the value of induced aerobic glycolysis with BCG vaccinations
