Naar een vaccin dat beschermt tegen alles?
Een Amerikaanse groep heeft in Science een studie gepubliceerd die de werkzaamheid bij muizen aantoont van een vaccin dat actief is tegen virussen, bacteriën en allergenen, maar geen enkel antigeen bevat. Die studie zou een keerpunt kunnen worden in de zoektocht naar een universeel vaccin.
Levende, afgezwakte vaccins, recombinante vaccins en mRNA-vaccins stoelen alle op hetzelfde principe: inoculatie van een virale of bacteriële pathogeen of een deel ervan om immuniteit op te wekken tegen de ziekte die erdoor wordt veroorzaakt. Dat systeem heeft zijn waarde ruimschoots bewezen, maar gezien de constante evolutie van de pathogenen moet je regelmatig opnieuw vaccineren om te beschermen tegen nieuwe varianten. Zo worden de vaccins tegen het SARS-CoV-2 en het griepvirus jaarlijks geüpdatet.
Vaccins stoelen op de verworven immuniteit: humorale (vorming van antilichamen) of cellulaire immuniteit. Dat is de basis van het immunologische geheugen. Dankzij dat geheugen herinnert het lichaam zich dat het al in contact is geweest met het desbetreffende agens, en zal het dat sneller en beter kunnen bestrijden na een nieuw contact.
De aangeboren immuniteit daarentegen, de eerste verdedigingslijn, heeft geen specifieke werking en haar werking houdt maar enkele dagen aan. Meerdere studies hebben evenwel aangetoond dat de aangeboren immuniteit indirecte heilzame effecten heeft bij vaccinatie met levende, afgezwakte vaccins (mazelen, BCG, gele koorts enz.) en dan ook beschermt tegen andere ziektes dan die waarvoor het vaccin wordt toegediend.
Studies met BCG tonen aan dat de aangeboren immuniteit met meerdere maanden kan worden verlengd. De mechanismen daarvan zijn in 2023 ontrafeld door de groep van Bali Pulendran van de Stanford University School of Medicine (California) (1). De groep had ontdekt dat de T-lymfocyten die meespelen bij de verworven immuniteit, andere cellen kunnen rekruteren naar de plaats van infectie (in casu de longen) en meer bepaald dendritische cellen, monocyten en macrofagen, de gewapende arm van de aangeboren immuniteit. Die cellen bleven daar meerdere maanden actief en doodden de coronavirussen.
Uitgaande van die interactie tussen de aangeboren en de verworven immuniteit, heeft diezelfde groep een 'universeel vaccin' ontwikkeld, dat ze met succes hebben uitgetest bij muizen (2). Het vaccin, GLA-3M-052-LS+OVA genoemd, wordt intranasaal toegediend en bevat ovalbumine om de T-lymfocyten in de longen te rekruteren en TLR-agonisten (TLR = Toll-Like Receptor) om de cellen van de aangeboren immuniteit te activeren. In tegenstelling tot de klassieke vaccins bevat het geen antigenen.
Dat vaccin beschermde muizen tegen het SARS-CoV-2 en andere coronavirussen en ook tegen bacteriën zoals Staphylococcus aureus en Acinetobacter baumannii, die nosocomiale infecties veroorzaken. Het was ook actief tegen huisstofmijtallergenen.
De benaming ‘universeel vaccin' werd tot nog toe enkel gebruikt voor vaccins die actief zijn tegen een familie van virussen zoals coronavirussen en griepvirussen. De vaccins zijn gericht tegen antigenen die binnen die familie sterk zijn bewaard. Het GLA-3M-052-LS+OVA stoelt echter op een heel ander principe en zou dus een belangrijk keerpunt kunnen worden in de ontwikkeling van vaccins.
De vorsers hopen binnenkort een fase I-studie te kunnen starten om de veiligheid ervan bij de mens te evalueren en daarna studies om de werkzaamheid ervan te evalueren bij vrijwilligers die onder toezicht worden blootgesteld aan verschillende infectiekiemen. Het vaccin zou kunnen worden toegediend als een neusspray (twee doses), zou een waardevol wapen kunnen zijn tegen latere pandemieën en zou ook bevorderlijk kunnen zijn bij de jaarlijks campagnes van griepvaccinatie en vaccinatie tegen COVID-19.
"Stel u voor: een neusspray die in de herfst wordt toegediend en die beschermt tegen alle respîratoire virussen zoals het SARS-CoV-2, het griepvirus, het respiratoir syncytieel virus (RSV) en winterverkoudheid, maar ook tegen bacteriële pneumonie en de allergenen die circuleren in de lente. Dat zou nogal eens een omwenteling betekenen in de medische praktijkvoering", aldus Bali Pulendran.
Bronnen:
- BCG vaccination stimulates integrated organ immunity by feedback of the adaptive immune response to imprint prolonged innate antiviral resistance, Lee et al., Nat Immunol. 2024 Jan;25(1):41-53. doi: 10.1038/s41590-023-01700-0
- Mucosal vaccination in mice provides protection from diverse respiratory threats, Zhang et al., Science. 2026 Feb 19:eaea1260. doi: 10.1126/science.aea1260
Mucosal vaccination in mice provides protection from diverse respiratory threats
